【】

Tăng giá điện 2% trở lên phải báo cáo

Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 278/2026 sửa đổi,áđiệnsẽminhbạchhơ bổ sung một số điều của Nghị định số 72/2025 quy định về cơ chế, thời gian điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân. Theo đó, cơ chế điều chỉnh giá điện cơ bản được giữ ổn định, tiếp tục duy trì các ngưỡng điều chỉnh hiện hành. Tuy nhiên, nghị định mới đã bổ sung nhiều quy định nhằm tăng cường kiểm tra, giám sát và minh bạch hóa quá trình điều hành giá điện. Cụ thể, về quy trình điều chỉnh giá, Tập đoàn Điện lực VN (EVN) phải định kỳ tính toán giá bán lẻ điện bình quân, lập hồ sơ gửi Bộ Công thương để kiểm tra, rà soát trước khi quyết định điều chỉnh. Bổ sung cơ chế buộc phải giảm giá khi kết quả tính toán cho thấy giá bán lẻ điện bình quân phải giảm nhưng EVN không thực hiện. Một điểm mới nữa là hằng năm, EVN phải báo cáo chi phí thực tế trong hoạt động điện lực để Bộ Công thương chủ trì cùng với các cơ quan liên quan rà soát; trường hợp cần thiết có thể thuê tư vấn độc lập thẩm tra. Kết quả kiểm tra được công khai trên Cổng thông tin điện tử theo quy định.

Ảnh: Đ.N.T

Chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm đánh giá điểm tích cực nhất của Nghị định 278 là tăng cường vai trò giám sát của Bộ Công thương trong quá trình điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân. Trước đây, với các mức điều chỉnh dưới 5%, doanh nghiệp gần như được chủ động quyết định, chỉ khi mức tăng trên 10% mới phải báo cáo Thủ tướng Chính phủ. Nay Nghị định 278 quy định mọi trường hợp giá điện giảm từ 1% trở lên hoặc tăng từ 2% đến dưới 5% đều phải báo cáo Bộ Công thương để kiểm tra, rà soát và có ý kiến bằng văn bản trước khi thực hiện.

"Cơ chế cũ chưa tạo được sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý. Nếu mỗi lần điều chỉnh dưới 5% nhưng thực hiện nhiều lần trong năm (quy định cho phép 3 tháng điều chỉnh 1 lần - NV) thì tổng mức tăng có thể khá lớn, trong khi chưa có điều kiện rà soát đầy đủ các yếu tố đầu vào để đánh giá việc tăng giá có thực sự cần thiết hay không. Trong khi đó, giá bán lẻ điện bình quân đã bao gồm toàn bộ chi phí từ phát điện, truyền tải, phân phối đến bán lẻ và cả lợi nhuận của doanh nghiệp, nên việc kiểm tra tính chính xác của các khoản chi phí này là rất quan trọng để bảo đảm giá điện phản ánh đúng thực tế", ông Lâm nói và cho rằng những quy định mới sẽ góp phần khắc phục những bất cập của cơ chế cũ, tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong điều hành giá điện.

Nghị định mới yêu cầu minh bạch hơn trong quy trình điều chỉnh giá điện. Chỉ cần tăng từ ngưỡng 2% trở lên phải trải qua quy trình kiểm tra, báo cáo và đánh giá của cơ quan quản lý nhà nước trước khi quyết định được ban hành. Điều này giúp nâng cao tính công khai, tạo điều kiện để các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, người tiêu dùng cũng như báo chí có thêm thông tin để theo dõi, giám sát.

TS Ngô Tuấn Kiệt, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học năng lượng (nay đã sáp nhập vào Viện Khoa học công nghệ năng lượng và môi trường thuộc Viện Hàn lâm khoa học và công nghệ VN) cũng đồng tình Nghị định 278 là bước điều chỉnh phù hợp sau quá trình tổng kết thực tiễn điều hành giá điện. So với quy định trước đây, nghị định mới tăng cường vai trò giám sát của cơ quan quản lý, góp phần hạn chế tình trạng đơn vị bán lẻ điện có thể tự quyết định việc điều chỉnh giá mà thiếu cơ chế kiểm tra, đánh giá độc lập. "Nghị định mới yêu cầu minh bạch hơn trong quy trình điều chỉnh giá điện. Chỉ cần tăng từ ngưỡng 2% trở lên phải trải qua quy trình kiểm tra, báo cáo và đánh giá của cơ quan quản lý nhà nước trước khi quyết định được ban hành. Điều này giúp nâng cao tính công khai, tạo điều kiện để các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, người tiêu dùng cũng như báo chí có thêm thông tin để theo dõi, giám sát", TS Ngô Tuấn Kiệt nói.

Hoàn thiện cơ chế giám sát, tăng vai trò chuyên gia độc lập

Để nghị định phát huy hiệu quả, theo TS Ngô Tuấn Kiệt, điều quan trọng là các thông tư hướng dẫn cần quy định rõ hồ sơ, dữ liệu và quy trình thẩm định khi điều chỉnh giá điện. Việc công khai đầy đủ các yếu tố đầu vào, nguyên nhân tăng hoặc giảm giá sẽ giúp xã hội hiểu rõ cơ sở của từng quyết định, tránh tình trạng người dân chỉ biết kết quả điều chỉnh mà không nắm được căn cứ tính toán. Bởi thực tế từng có giai đoạn ngành điện kinh doanh thua lỗ trong thời gian dài nhưng thông tin chủ yếu chỉ được công bố qua các báo cáo định kỳ hoặc cuối năm. Khi đó, doanh nghiệp phải tăng giá điện để bù đắp chi phí đã phát sinh trước đó nhưng không nhận được sự đồng thuận cao do người tiêu dùng thiếu thông tin trong suốt quá trình.

Do vậy, TS Ngô Tuấn Kiệt đề xuất về lâu dài, ngành điện cần đẩy mạnh số hóa và công khai dữ liệu vận hành thị trường điện. Các thông tin như cơ cấu nguồn điện, giá điện bình quân của hệ thống, chi phí mua điện hay các yếu tố ảnh hưởng đến giá điện cần được cập nhật thường xuyên để phục vụ công tác quản lý, nghiên cứu và giám sát xã hội. Chẳng hạn, có thời điểm điện giá rẻ được huy động rất lớn, hay phải mua dầu giá cao để chạy điện bằng dầu khi nguồn, phụ tải thiếu...

Cùng quan điểm cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế điều hành giá điện, chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm đánh giá: Nghị định 278 mới giải quyết được một phần yêu cầu về tăng cường giám sát. Để bảo đảm tính khách quan, cần bổ sung cơ chế kiểm tra độc lập thay vì chỉ dựa vào báo cáo của doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Ông Ngô Đức Lâm cũng lưu ý việc kiểm tra thường diễn ra sau khi giá điện đã được điều chỉnh, trong khi quá trình rà soát chi phí cần có độ trễ nhất định. Vì vậy, nếu kết quả kiểm tra cho thấy chi phí thực tế thấp hơn phương án đã tính, cần có cơ chế xử lý, điều chỉnh hoặc hoàn trả phần chênh lệch để bảo đảm quyền lợi của người sử dụng điện. Bên cạnh đó, cần tăng cường sự tham gia của các tổ chức, chuyên gia độc lập trong quá trình kiểm tra phương án giá điện, hạn chế nguy cơ xung đột lợi ích và tăng niềm tin của xã hội đối với việc điều hành giá điện. Ngoài ra, phương án điều chỉnh giá điện không nên chỉ dừng ở việc cân đối chi phí của ngành điện, mà cần xem xét đầy đủ tác động đến đời sống người dân, chi phí sản xuất, vận tải và mặt bằng giá cả của nền kinh tế.

"Minh bạch dữ liệu sẽ giúp các quyết định điều hành có sức thuyết phục hơn, đồng thời tạo nền tảng cho việc xây dựng thị trường điện cạnh tranh, vận hành theo cơ chế rõ ràng và công khai", TS Ngô Tuấn Kiệt nhấn mạnh và cho rằng về lâu dài, cần xây dựng một cơ chế vận hành thị trường điện ổn định, trong đó trách nhiệm công bố thông tin, quyền tiếp cận dữ liệu và cơ chế giám sát được quy định rõ trong hệ thống pháp luật, thay vì điều chỉnh bằng các nghị định mang tính tình thế. Đồng thời, cần tạo điều kiện để các viện nghiên cứu, cơ quan khoa học được tiếp cận cơ sở dữ liệu cần thiết nhằm cung cấp các phân tích, phản biện độc lập, phục vụ quá trình hoạch định chính sách năng lượng.

Hồ sơ phương án giá bán lẻ điện bình quân trong năm của EVN quy định tại Nghị định 278, gồm: công văn đề nghị điều chỉnh giá; báo cáo, thuyết minh cơ sở tính toán giá điện; bảng tổng hợp và chi tiết các chi phí, sản lượng điện thương phẩm và các thông số đầu vào; tài liệu, số liệu làm căn cứ tính toán; thuyết minh các khoản chi phí chưa tính vào giá điện (nếu có); cùng báo cáo đánh giá tác động của việc điều chỉnh giá đối với khách hàng sử dụng điện.